NĂNG LỰC NHẬN DIỆN DEEPFAKE TRONG GIÁO DỤC CÔNG DÂN SỐ CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC MỞ: KHUNG TIẾP CẬN TỪ TƯ DUY PHÊ PHÁN VÀ ĐẠO ĐỨC AI
DOI:
https://doi.org/10.59266/houjs.2026.1494Từ khóa:
công dân số, deepfake, đạo đức trí tuệ nhân tạo, sinh viên đại học mở, tư duy phê phánTóm tắt
: Bài viết phân tích nhu cầu phát triển năng lực nhận diện deepfake (nội dung giả mạo tổng hợp bằng trí tuệ nhân tạo) trong giáo dục công dân số (digital citizenship) cho sinh viên Trường Đại học Mở Hà Nội trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative Artificial Intelligence - GenAI) đang làm thay đổi cách người học tiếp cận, đánh giá và chia sẻ thông tin. Trên cơ sở tổng hợp tài liệu và phân tích chính sách, nghiên cứu đề xuất khung năng lực khái niệm (chưa qua kiểm định thực nghiệm trên người học) gồm năm thành tố: (1) Hiểu biết về truyền thông tổng hợp (synthetic media); (2) Kiểm chứng nguồn và bối cảnh qua kỹ năng đọc ngang (lateral reading); (3) Tư duy phê phán (critical thinking); (4) Đạo đức trí tuệ nhân tạo (AI ethics); và (5) Thực hành công dân số có trách nhiệm. Bài viết gợi ý thiết kế mô-đun 8 tiết tích hợp vào học phần kỹ năng số hoặc công dân số cho sinh viên Trường Đại học Mở Hà Nội, kèm theo bộ tiêu chí đánh giá (rubric 4 mức độ). Nghiên cứu đóng góp hướng tiếp cận giáo dục phòng ngừa rủi ro truyền thông tổng hợp, đặt trọng tâm vào năng lực phán đoán, liêm chính học thuật và trách nhiệm công dân số của người học.
Tài liệu tham khảo
Đỗ, T. H. N, và Lại, T. Y. N. (2026). Đánh giá năng lực tự học của sinh viên đại học trong môi trường số. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội, (Số đặc biệt 11A), 45-56. https://doi.org/10.59266/houjs.2026.1219
Ennis, R. H. (1987). A taxonomy of critical thinking dispositions and abilities. In J. Baron & R. Sternberg (Eds.), Teaching thinking skills (pp. 9-26). W. H. Freeman. https://archive.org/details/teachingthinking00hing
Hobbs, R. (2010). Digital and media literacy: A plan of action. The Aspen Institute. https://www.criticalthinking.org/files/Concepts_Tools.pdf
Hwang, Y., Ryu, J. Y., & Jeong, S. H. (2021). Effects of disinformation using deepfake: The protective effect of media literacy education. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 24(3), 188-193. https:// doi.org/10.1089/cyber.2020.0174
Jobin, A., Ienca, M., & Vayena, E. (2019). The global landscape of AI ethics guidelines. Nature Machine Intelligence, 1(9), 389-399. https://doi.org/10.1038/s42256-019-0088-2
Karnouskos, S. (2020). Artificial intelligence in digital media: The era of deepfakes. IEEE Transactions on Technology and Society, 1(3), 138-147. https://doi.org/10.1109/TTS.2020.3001312
Miao, F., & Holmes, W. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO Publishing. https://doi.org/10.54675/ASFR2115
Nguyễn, Q. A, Nguyễn, V. H, và Nguyễn, H. S. (2025). Phát triển khung năng lực số đặc thù cho sinh viên đại học từ xa trực tuyến: Bối cảnh tại Trường Đại học Mở Hà Nội. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội, (134), 12-23. https://doi.org/10.59266/houjs.2025.1088
Paul, R., & Elder, L. (2008). The miniature guide to critical thinking: Concepts and tools (5th ed.). Foundation for Critical Thinking. https://www.ubiquityuniversity.org/wp-content/ uploads/2018/02/Concepts-_-Critical- Thinking-HandbookTools-Ubiquity- University.pdf
Ribble, M. (2015). Digital citizenship in schools: Nine elements all students should know (3rd ed.). International Society for Technology in Education. [cite: 1, 3, 4, 6] https://archive.org/details/digitalcitizensh0000ribb_x4u3
Roe, J., Perkins, M., & Furze, L. (2024). Deepfakes and higher education: A research agenda and scoping review of synthetic media. Journal of University Teaching and Learning Practice, 21(10), 1-22. https://doi.org/10.53761/2y2np178
Thủ tướng Chính phủ. (2022). Quyết định số 146/QĐ-TTg ngày 28/01/2022 phê duyệt Đề án “Nâng cao nhận thức, phổ cập kỹ năng và phát triển nguồn nhân lực chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. [cite: 3, 4, 6] https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=205276
Vuorikari, R., Kluzer, S., & Punie, Y. (2022). DigComp 2.2: The digital competence framework for citizens - With new examples of knowledge, skills and attitudes. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/115376
Westerlund, M. (2019). The emergence of deepfakes. Technology Innovation Management Review, 9(11), 39-52. https://doi.org/10.22215/timreview/1282
Wineburg, S., & McGrew, S. (2019). Lateral reading and the nature of expertise: Reading less and learning more when evaluating digital information. Teachers College Record, 121(11),1-40. https://stacks.stanford.edu/file/ druid:yk133ht8603/Wineburg%20 McGrew_Lateral%20Reading%20 and%20the%20Nature%20of%20 Expertise.pdf
Wong, L., & Abas, Z. W. (2023). Building digital resilience and AI literacy in open and distance learning: A regional perspective. Asian Journal of Open and Distance Learning, 11(2), 34-49. https://ajodl.oum.edu.my/
